Słownik terminologiczny - w przygotowaniu
AMBRAZURA – tarcza strzelnicy. Historycznie także : 1. strzelnica działowa otwarta od góry; 2. strzelnica okrętowa zamykana klapą; 3. → zasłona strzelnicy.
APROSZE (hist.) → przykopa
BALISTA – w czasach antycznych i w średniowieczu przyrząd do miotania ciężkich strzał.
BARK - bok lub ściana niektórych elementów obronnych, łącząca czoło z kurtyną, zaopatrzona w stanowiska ogniowe osłaniające ostrzałem kurtynę, międzypole, fosę i czoło sąsiedniego elementu bądź działa obronnego. Wprowadzenie barków zwiększa ilość stanowisk ogniowych dla prowadzenia ognia bocznego (flankującego).
BARKAN – dzieło obronne o narysie trapezu. Stosowany jako element linii lub obwodu obronnego, występujący samodzielnie lub w powiązaniu z wałami.
BASTEJA – element obronny występujący na przełomie okresów fortyfikacji średniowiecznej i nowożytnej, założony na dowolnym planie, najczęściej kolistym (→ rondela), półkolistym lub wielobocznym (prócz pięcioboku), niski, funkcjonalnie związany z → kurtynami, wysunięty przed nie, do wnętrza otwarty szyją jak w bastionie, przystosowany do ogniowej obrony, zarówno przyległych odcinków kurtyny oraz fosy, jak sąsiednich elementów obronnych i przedpola. Cechą charakterystyczną bryły b. jest średnica podstawy z reguły większa od jej wysokości.
BASTION– element fortyfikacji nowożytnej, założony na planie pięcioboku, niski, funkcjonalnie związany z kurtynami, występujący przed nie czterema bokami, do wnętrza otwarty → szyją, przystosowany do ogniowej obrony przyległych odcinków kurtyny, fosy, sąsiednich bastionów, a także przedpola. Konstrukcja bastionu zapewnia : ograniczenie do minimum powierzchni narażonej na czołowe działanie pocisków artyleryjskich, maksymalną wytrzymałość na ich uderzenia, przy równoczesnym uzyskaniu możliwie wielu stanowisk dla własnej artylerii. Narys i urządzenia fortyfikacji bastionowej stwarzają możliwość wzajemnej obrony jednych odcinków obwodu obronnego przez drugie oraz w maksymalnym stopniu eliminują pola martwe. Na narys bastionu składają się : dwa boki → czoła zwrócone w kierunku przedpola, wyznaczające kąt bastionowy, → barki wiążące czoło z kurtyną (czasem cofnięte i osłonięte → uszami) oraz szyja zawarta między barkami. Narys uwarunkowany jest zastosowaną → szkołą fortyfikacyjną. Z reguły umiarowy z narożnikiem na osi symetrii, czyli linii głowy bastionu; w przypadku konieczności dostosowania do wcześniejszego narysu twierdzy lub trudnych warunków terenowych może być nieumiarowy. Stosowano również półbastiony, zwłaszcza w zespołach tzw. rogów i koron. W zależności od szkoły bastion jest murowany, ziemny lub konstrukcji mieszanej. W szkole staro włoskiej występuje również w postaci → piatta forma. W wypadku gdy barki bastionu nie łączą się z kurtynami, określa się go jako oddzielony.
BATERIA- ogniowe lub techniczne zespoły i zgrupowania środków walki (dział, karabinów maszynowych, wyrzutni rakiet itp.), usytuowane w jednym rejonie lub współdziałające ze sobą. Potocznie określa się tak również stanowiska (najczęściej polowe, ziemne) tych zgrupowań.
CYTADELA – dzieło obronne niewielkich rozmiarów zlokalizowane obok lub wewnątrz wielkiej twierdzy, stanowiącej jej rdzeń oraz główny i ostateczny punkt oporu. Zazwyczaj mieściła się tam bojowa siedziba dowództwa twierdzy, ponadto z reguły więzienie.
CZOŁO – część dzieła obronnego lub jego elementu, zwrócona w kierunku przedpola. W szczególności określenie to stosuje się do dzieł nowożytnych, posiadających narys bastionowy lub poligonalny, oraz → fortów, niezależnie od użytego materiału.
CZOSTKI – zaostrzone słupy drewniane wbijane ukośnie lub poziomo, gęsto obok siebie lub w odstępach, w stok, w przeciwstok lub dno fosy, jako dodatkowe urządzenie obrony biernej. W stoku wału umieszczano je ostrzem ku górze, ku dołowi lub na przemian; niekiedy stosowano czostki w kilku rzędach.
DROGA KRYTA – droga w poziomie terenu, obiegająca fosę do przedpola, osłonięta → przedstopiem, stosowana do przemieszczania wojsk wzdłuż zewnętrznej linii obwarowań oraz przerzucania wycieczek, które gromadziły się w jej poszerzonych załamaniach, tworzących tzw. place broni. Droga kryta pogłębia obronę jako pierwsza linia ogniowa. W końcu XIX w. drogi kryte tracą znaczenie, przestają być stosowane.
DROGA FORTECZNA – droga bita przeznaczona do komunikacji wojskowej w obrębie twierdzy pierścieniowej. Od wewnątrz pierścienia fortów biegła d.f. obwodowa (zwana rokadową), od której do poszczególnych fortów dochodziły krótkie odcinki d.f. dojazdowych. Dla maskowania ruchów wojsk, drogi obsadzano rozłożystymi drzewami.
DROGA ROKADOWA – droga biegnąca na zapleczu linii obrony i w zasadzie do niej równoległa, przeznaczona dla ruchu wojsk. W twierdzy pierścieniowej łącząca poszczególne forty.
DZIAŁOBITNIA – stanowisko ogniowe dla działa, z pełnym jego wyposażeniem.
DZIEŁO OBRONNE – najszersze określenie samodzielnej budowli obronnej (np. fort), lub zespołu (np. twierdza), składającej się z elementów obronnych.
DROŻNIA – całość sieci drożnej twierdzy lub jej części.
DWURAMIENNIK – polowe dzieło obronne fortyfikacji nowożytnej, założone na narysie trójkąta, z reguły równoramiennego, którego dwa boki zwrócone na przedpole opatrzone są profilem obronnym, trzeci zaś bok, wewnętrzny, pozostaje otwarty tworząc → szyję. Stosowany również jako element fortyfikacji zewnętrznej.
FOGLERZ - działo używane w XV i XVI w. prototyp armaty odtylcowej (ładowanej od tyłu, a nie jak zwykle podówczas, od wylotu lufy).
FORT – zespół elementów bojowych rozmieszczonych na stałe w terenie, zabezpieczonych elementami fortyfikacyjnymi o zamkniętym narysie. To dzieło obronne, stanowiące część twierdzy, przystosowane do samodzielnej obrony okrężnej, z reguły w powiązaniu z sąsiednimi umocnieniami. Forty mogą być stałe lub polowe. Można je klasyfikować wg różnorodnych kryteriów.
FORT ARTYLERYJSKI – element obwodu obronnego → systemu → fortowego ześrodkowanego, przeznaczony dla artylerii obrony bliskiej i dalekiej oraz piechoty. Występuje w dwóch odmianach: jako → jednowałowy i → dwuwałowy.
FORT DWUWAŁOWY – rodzaj fortu artyleryjskiego, wyposażonego w dwa wały: górny – usytuowany przeważnie z tyłu nad koszarami szyjowymi, ze stanowiskami dla artylerii obrony dalekiej oraz przedni, dolny, ze stanowiskami dla artylerii obronny bliskiej i piechoty.
FORT JEDNOWAŁOWY – rodzaj → fortu artyleryjskiego, wyposażonego w jeden wał, przeznaczonego zarówno dla artylerii obrony bliskiej i dalekiej, jak i dla piechoty.
FORT GŁÓWNY – fort o znaczeniu kluczowym dla określonego odcinka obwodu obronnego. Z reguły większych rozmiarów i obsadzony silniejszą załogą, niż w fortach pośrednich. F.g. określa również ośrodek grupy warownej.
FORT ŁĄCZNIKOWY – rodzaj fortu przeznaczonego do wiązania sąsiadujących ze sobą twierdz.
FORT PANCERNY – rodzaj fortu stosowanego od ok. 1885 r., wyposażonego w stanowiska bojowe opancerzone (wieże pancerne, ściany, tarcze).
FORT PIECHOTY – rodzaj niewielkiego → fortu pośredniego obsadzonego piechotą.
FORT POLOWY – rodzaj fortu będącego elementem fortyfikacji polowej.
FORT POŚREDNI – rodzaj niewielkiego fortu usytuowanego w Międzypolu → fortów głównych.
FORT REDITOWY (z francuskiego, redutte w odróżnieniu od reduty – redoute) - element obwodu obronnego lub samodzielne dzieło obronne wysunięte na przedpole linii obronnej, charakterystyczne dla → systemu poligonalnego, przeznaczone dla artylerii obronny bliskiej i dalekiej oraz piechoty. → Śródszaniec fortu stanowi budowla w formie półkolistej, podkowiastej lub czworobocznej w typie → wieży Montalemberta (przypominająca wolno stojącą → basteję), osłonięta od przedpola wałem w kształcie → bastionu oddzielonego z → kaponierami, od strony zapola kaponierą szyjową, niekiedy zdwojoną i rozbudowaną.
FORT ROZPROSZONY - element obwodu obronnego systemu fortowego rozproszonego o rozrzuconych zgodnie z ukształtowaniem terenu stanowiskach bojowych dla artylerii obrony dalekiej i bliskiej, jak również piechoty i odpowiednio rozmieszczonych schronach, powiązanych ze sobą linią przeszkód (fosa, zasieki).
FORT STAŁY – rodzaj fortu będącego elementem fortyfikacji stałej.
FORT ZEŚRODKOWANY – element obwodu obronnego systemu fortowego ześrodkowanego o zespolonych stanowiskach bojowych dla artylerii obrony dalekiej i bliskiej, jak również dla piechoty, związanych bezpośrednio ze schronami.
FRONDIBOLA – średniowieczna wielka machina miotająca, używana głównie w oblężeniach.
FORTYFIKACJA POLOWA – umocnienie budowane doraźnie najprostszymi środkami w czasie działań wojennych.
FOSA – przeszkoda umieszczona przed linią obrony w postaci sztucznego zagłębienia w terenie.
GLACIS – przedstok.
GLIF – boczna ściana otworu okiennego, strzelnicy, drzwi itp.
GRODZA – przegroda, przeważnie murowana, biegnąca poprzecznie przez rów dzieła obronnego, służąca do obrony biernej. Grodza w fosie suchej przeznaczona jest do wychwytywania pocisków strzałów czołgających i utrudnia ruch nieprzyjaciela wzdłuż fosy. Grodza w fosie mokrej spełnia także rolę urządzenia regulującego poziom wody w odcinkach fosy. Dla utrudnienia przejścia jej grzbiet kształtowano ostro, stosując dodatkowo kraty lub murowane sterczyny zajmujące całą jej szerokość. Niekiedy grodza zawierała galerię obronną umożliwiającą dostęp do stawideł. Stosowano ją również jako osłonę miejsca przepływu odnogi rzecznej przez linię obrony w głąb twierdzy.
GRUPA WAROWNA – jest to zespół dzieł obronnych z ośrodkiem w postaci fortu głównego; może tworzyć linię lub obwód zamknięty.
HAKOWNICA – ciężka ręczna broń palna stosowana głównie w średniowieczu, zaopatrzona w charakterystyczny hak w pobliżu wylotu służący do zaczepiania np. o parapet strzelnicy celem amortyzacji odrzutu przy strzale.
HUFNICA – XV – wieczne działo polowe, prototyp haubicy.
KAPONIERA – element obronny przeznaczony do obrony wnętrza fosy, o wysokości nie przekraczającej przeciwstoku. Jest to wyodrębniona, niska, skazamatowana budowla, w formie wtopionej w stok lub przeciwstok fosy, bądź w postaci szyi, łączącej stok z dziełem zewnętrznym. Występuje w różnych postaciach : pojedyncza lub podwójna, wewnętrzna lub zewnętrzna, barkowa bądź szyjowa; w fortach redutowych i artyleryjskich częsta w postaci tzw. „kocich uszu”.