Wielkie Oczy

Miejscowość położona w woj. podkarpackim na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, na pograniczu Polski i Ukrainy. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od istniejących tu niegdyś dwóch stawów. Początki osady sięgają XIV w. ok. 1580 r. założył ją Krzysztof Miękicki, właściciel kilku wiosek na pograniczu powiatu bełskiego. W roku 1621 została sprzedana kolejno Piotrowi i Mojżeszowi Mochyłom. W 1664 r. po śmierci Mojżesza Mohyły - trafiła w drodze spadku do jego kuzynki Anny Potockiej, żony hetmana wielkiego koronnego Stanisława Rewery Potockiego. Następnie Potoccy ofiarowali Wielki Oczy Andrzejowi Modrzewskiemu za zasługi wojenne. Dzięki staraniom Modrzewskiego 18 maja 1671 r. król Michał Korybut Wiśniowiecki nadał wsi prawa miejskie magdeburskie oraz liczne przywileje, m.in. 3 jarmarki w roku i targi w każdy czwartek. Modrzewski obrał sobie Wielkie Oczy za stałą siedzibę i rozpoczął przebudowę wzniesionej przez Mohyłów fortalicji, stawiając na jej miejscu dwór obronny. Miasteczko rozwijało się najintensywniej na przełomie XIX i XX w. działały tu dwie garbarnie, dwie cegielnie i aż cztery gorzelnie. Pod koniec XIX w. było tu ok. 2 tys. mieszkańców - Polaków, Rusinów i Żydów. Po wojennych zniszczeniach w 1915 roku Wielkie Oczy podupadły, a w 1935 r. utraciły prawa miejskie. Po II wojnie światowej liczba ludności znacznie się obniżyła. W okresie powojennym odbudowano zniszczone gospodarstwa i miejscowość zaczęła się powoli rozwijać. Dokonano elektryfikacji, gazyfikacji, w latach 90-tych oddano do użytku wodociąg i nową szkołę. Wielkie Oczy mimo upływu lat zachowały układ miejski z kwadratowym rynkiem, na którym stał niegdyś ratusz. W sąsiedztwie rynku znajduje się murowana synagoga z 1910 r. wybudowana na podstawie projektu słynnego architekta Jana Sasa Zubrzyckiego. Zniszczona w czasie działań pierwszowojennych została odbudowana w 1927 r. a następnie odremontowana przez Gminę Wielkie Oczy w 2013 r. Budynek obecnie pełni rolę biblioteki publicznej w której znajdziemy pamiątki związane z kulturą żydowską. Cenny zabytkiem jest również XVII - wieczny dwór obronny wzniesiony w kształcie litery "H" i otoczony resztkami bastionowych fortyfikacji ziemnych w stylu staroholenderskim. Po zaprzestaniu pełnienia funkcji mieszkalnych przeznaczony został na cele przemysłowe (gorzelnia, młyn). W latach 1973-1978 stał się siedzibą Urzędu Gminy Wielkie Oczy. Przy ul. Leśnej zobaczyć możemy również pozostałości po parku, w którym mieścił się w XIX w. dworek oraz domy dla służby. Przy rynku wznosi się także cerkiew grekokatolicka z 1925 r. pod wezwaniem św. Michała Cudotwórcy. Po II wojnie światowej służąca jako magazyn, aktualnie nieużywana. Jest to jedyna w Polsce cerkiew wybudowana na wzór "muru pruskiego".

SYNAGOGA

Historia

" Synagoga wybudowana została w 1910 roku na miejscu najstarszej synagogi wielkookiej wzmiankowanej w XVIII wieku i naprzeciwko „starej bóżnicy”, która istniała do 1943 roku. Nową ufundowano ze składek emigrantów żydowskich w Stanach Zjednoczonych. W czasie działań wojennych w 1915 roku została, podobnie jak całe miasteczko, niemal całkowicie zrujnowana. Projekt odbudowy Wielkich Oczu opracował wraz z zespołem architektów Jan Sas Zubrzycki zaangażowany w proces odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych, a zwłaszcza zabytków. Plany nowej zabudowy nawiązującej do miejscowego budownictwa wraz z projektem synagogi zostały zakończone w 1918 roku. Odbudowę synagogi sfinalizowano w 1927 roku głównie dzięki pomocy finansowej Racheli i Elijahu Gottfried z Nowego Jorku, których upamiętnia marmurowa tablica wmurowana we wnętrzu. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali synagogę. Po wojnie wykorzystywana była przez długie lata do celów magazynowych, biurowych i handlowych. Dzięki temu obiekt częściowo wyremontowano wykonując nowe posadzki, malowanie wnętrza, instalacje. Z początkiem lat 90-tych Spółdzielnia Kółek Rolniczych opuściła budynek synagogi i bez użytkownika stopniowo popadał on w ruinę. Dopiero w latach 2011-2013 przeprowadzono staraniem Urzędu Miasta, miejscowych miłośników zabytków i Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego kompleksowy remont obiektu. Synagogę przeznaczono na bibliotekę i gminne centrum kultury.

Opis

Synagoga usytuowana jest w południowo-wschodniej części Rynku, przy głównej drodze miejskiej prowadzącej w kierunku Lubaczowa. Wzniesiona na planie prostokąta, dwukondygnacyjna, na niskim cokole, o zwartej bryle przekrytej dachem czterospadowym o małym nachyleniu połaci. Elewacje ujęte są w narożach i rozczłonkowane lizenami wspierającymi profilowany gzyms podbudowany fryzem arkadkowym. Elewacja zachodnia – frontowa jest symetryczna względem osi wyznaczonej półkoliście zamkniętym wejściem, nad którym wprowadzono gzyms kostkowy oraz koliste okno z motywem gwiazdy Dawida. Wejście flankują lizeny oraz pary zamkniętych półkoliście okien w dwóch kondygnacjach obiektu, doświetlające pierwotnie babiniec. W elewacji wschodniej, trzyosiowej, z parą małych arkadowych okienek pośrodku, w osiach skrajnych występują duże okna zdwojone o wydłużonych proporcjach. Elewacje boczne synagogi są niemal analogiczne, pięcioosiowe, rozdzielone lizenami. W partii sali modlitw przeprute trzema wysokimi oknami, a w części babińca mniejszymi oknami w dwóch kondygnacjach oraz wejściem w skrajnej osi od zachodu. Nad wejściem znajduje się jedno okno, a w drugiej osi okna zdwojone. Od południa w pierwszej osi ściana ślepa, w drugiej zdwojone okna. Wszystkie otwory okienne i drzwiowe ozdobione są półkolistymi, płaskimi nadokiennikami. Do sali modlitw prowadzi sień z symetrycznie rozmieszczonymi izbami po bokach. W ścianie zachodniej występują okna dawnego babińca. Południową ścianę zdobi tablica upamiętniająca małżeństwo Gottfriedów - fundatorów odbudowy synagogi - wykonana z czarnego marmuru, z inskrypcją w języku hebrajskim. Wnętrze dostosowane jest do potrzeb biblioteki."

Oprac. dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 04-04-2019 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/synagoga-ob-biblioteka-wielkie-oczy dostęp [24.05.2026]

CERKIEW GREKOKATOLICKA PW. ŚW. MIKOŁAJA CUDOTWÓRCY

Historia

" Istniejąca świątynia jest trzecią w kolejności, jaką wzniesiono w tym dawnym miasteczku. Pierwszą cerkiew w Wielkich Oczach zbudowano w XVII wieku, a drugą w XIX wieku (zniszczona podczas działań wojennych w 1915 r.) Budowę zachowanej do dzisiaj cerkwi rozpoczęto w 1924 roku, a zakończono w 1925 roku. Jej budowniczym był Eustachy Seredyński. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w 1947 roku została zamieniona na magazyn i tak użytkowana do 1989 roku. Obecnie budynek nie jest użytkowany.

Opis

Cerkiew orientowana, usytuowana jest w centrum wsi, za wschodnim kwartałem zabudowy dawnego rynku, tuż przy ul. Cerkiewnej Położona jest na płaskim terenie wydzielonym ogrodzeniem z siatki drucianej. Jest to budynek wzniesiony na planie prostokąta, z węższymi, dostawionymi od wschodu i zachodu pomieszczeniami na planie pięcioboku (zamknięcie prezbiterium od wschodu i przedsionek od zachodu). Do prezbiterium przylegają prostokątne pastoforia nie wyodrębnione w planie, a do nawy od zachodu babiniec także nie wydzielony w planie. Bryła cerkwi jest zwarta, z dominantą części środkowej, którą stanowi nawa, wyraźnie wyodrębniona w strefie zadaszenia, z ośmiobocznym, niskim tamburem i kryjącą go kopułą z latarnią. Nawa, babiniec i zachodnia część prezbiterium z ujmującymi ją pastoforiami mają taką samą szerokość, są otynkowane do tej samej wysokości i z zewnątrz tworzą jedną bryłę nakrytą po obu stronach tamburu nawy dachami dwuspadowymi o jednakowej wysokości. Ściany nawy są wprawdzie najwyższe, jednak ujęcie ich daszkami okapowymi (będącymi przedłużeniem połaci dachowych znad babińca i zachodniej części prezbiterium) oraz oszalowanie górnej partii powyżej zadaszenia i otynkowanie poniżej tegoż daszku optycznie wydziela górną strefę ścian, wiążąc ją z tamburem kopuły. Pięcioboczna część wsch. prezbiterium nakryta jest niższym, krótkim dachem dwuspadowym opadającym od wsch. trzema połaciami. Niski, pięcioboczny przedsionek nakryty jest dachem dwuspadowym. Drewniano-murowana cerkiew wzniesiona jest w konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym na zaprawie wapiennej i glinianej. Ściany nawy są wzmocnione lisicami. Wszystkie dachy pokryte zostały blachą. Ściany do wysokości babińca i prezbiterium otynkowane. Ściany nawy powyżej zadaszeń, tambur, szczyty dachu zostały oszalowane deskami w pionie. W nawie i prezbiterium prostokątne okna zamknięte są łukiem półkolistym; w tamburze okna okrągłe. Otwory drzwiowe prostokątne. Wewnątrz babiniec otwarty do nawy na całej szerokości. Pastoforia otwarte są do prezbiterium na całej szerokości i wysokości. Ośmiopolowa, spłaszczona kopuła wewnątrz nawy jest pobita deskowaniem. W prezbiterium, babińcu i pastoforiach znajdują się pozorne sklepienia odcinkowe, w kruchcie płaski strop deskowy. Chór muzyczny rozpięty na całej szerokości babińca wsparty jest na dwóch wolnostojących słupach i sześciu słupach przyściennych. Wyposażenie wnętrza nie zachowało się. Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz."

Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 08-10-2015 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/wielkie-oczy-cerkiew-parafialna-greckokatolicka-pw-sw-mikolaja dostęp [24.05.2026]

Lokalizacja