Fort Sarbinowo

„W listopadzie 1861 r. generał - porucznik Helmuth von Moltke jako szef sztabu generalnego zajmował się w swoich studniach operacyjnych Kostrzynem. Wyszedł on z założenia, że nacierający od zachodu nieprzyjaciel, po sforsowaniu Renu, Wezery i Łaby musi zostać zatrzymany na linii Odry, co miało umożliwić ewakuację rządu berlińskiego na tereny wschodnie, na przykład do Gdańska. Przy założeniu wystąpienia ataku ze wschodu, przyjmowano możliwość, że napastnik zbliży się od strony Śląska i Poznania. W razie konieczności wycofania się oddziałów pruskich przed przeważającymi siłami Rosjan twierdze w Głogowie i Kostrzynie zapobiec miały ich przekroczeniu Odry.

Źródło: www.zabytek.pl - Elewacja nadszańca drogi krytej fortu Sarbinowo. Oprac. Robert M.Jurga, 07.09.2001

Dopiero jedenaście lat później 24.06.1872 r. Uznano że zadaniem twierdzy Kostrzyn będzie umożliwienie w każdej chwili zabezpieczenia przeprawy wojsk zarówno przez Odrę, na jej wschodni brzeg, jak również umożliwienie bezpiecznego wycofania się armii, w razie potrzeby na jej zachodni brzeg. W tym celu Kostrzyn powinien otrzymać wysunięte dzieła na kierunku szczecińskim. W 1875 roku przystąpiono do rozbiórki fortyfikacji Szczecina, a pozyskane w wyniku sprzedaży gruntów i materiałów pieniądze umożliwiły rozbudowę twierdzy w Kostrzynie. Kolejnym sposobem zapewnienia dodatkowych funduszy była sprzedaż terenów towarzystwom budowy kolei. W styczniu 1873 roku kanclerz Rzeszy Otto von Bismarck opracował projekt ustawy, który wnioskował wydatkowanie na granicy wschodniej 25 milionów talarów na budownictwo wojskowe. Na budowę fortów kostrzyńskich przewidziano: 100 000 talarów – na zakup gruntów, budowę dróg rokadowych, systemów łączności; 5 290 000 talarów na budowę fortów; 1 232 talarów na zakup dział i amunicji. Później ustalono, że koszty budowy jednego fortu kształtować się będzie do wysokości 600 000 talarów. Wprowadzona w życie 30.05.1873 r. „Ustawa o twierdzach Rzeszy” przeznacza środki dla pełnej rozbudowy kostrzyńskich umocnień, z związku z powyższym Korpus Inżynierów Fortyfikacji został zobligowany w dniu 09.12.1876 do opracowania projektów i przedstawienia koncepcji budowy 4 dzieł na odcinku zwanym Sonnenburg (Słońsk), 3 dzieł na odcinku Zondorff (Sarbinowo) i jednego dzieła na lewym brzegu Odry. Przedstawione propozycje spotkały się z ze zróżnicowanymi opiniami, co zaowocowało dużą ilością rozbieżnych sprawozdań. Przez kolejne pięć lat brak informacji na temat dalszych działań związanych z rozbudową twierdzy. Dopiero 17.11.1881 Ministerstwo Wojny rozkazem nr 641.9 nakazuje przerobienie projektu dwóch fortów Säpzig (Żabice) i Tschernow (Czarnów) oraz wzięcie pod uwagę możliwości budowy fortu na Kannenbergu. Koszty budowy sześciu fortów miały wynieść około 4 726 mil. Talarów.

Źródło: www.zabytek.pl - Wybieżnia przez wyjście z poterny prowadzącej do kaponiery. Oprac. Robert M. Jurga, 09.09.2001

Przez kolejne lata trwał spór o liczbę fortów. Minister wojny 17 listopada 1881 roku wydał rozkaz przystąpienia do opracowania projektu fortów w Żabicach i Czarnowie. Prace polecono wykonać inżynierom-oficerom z miejscowego garnizonu. W 1883 roku przystąpiono do prac przy wnoszeniu fortu Zondorf (Sarbinowo), którego budowę planowano: od 30.04.1883 do grudnia 1887. Zwraca fakt, że czas budowy fortu w Sarbinowie jest o dwa lata krótszy niż w forcie Gorgast. Wynikało to z potrzeby szybszej ochrony Kostrzyna od strony północno-wschodniej. Projekt fortu w Sarbinowie jest zbliżony do typowych dzieł gen. von Biehlera (1873-1884), z tą różnicą, że nie posiada dużych koszar szyjowych. W sprawozdaniu Krajowej Komisji Rozdzielczej z 28.06.1886 roku zaliczono Kostrzyn do twierdz o mniejszym znaczeniu militarnym, a środki finansowe przeznaczono na wzmocnienie obrony przeciw wzmożonemu atakowi przez wyposażenie twierdzy w działa kalibru 120 mm oraz moździerze do kalibru 150 mm przy użyciu granatów z bawełną strzelniczą. Zakładano również, że forty powinny spełniać rolę składnic. Gdy pojawiły się nowe 15 cm granaty rozpryskowe, a następnie granaty kalibru 28 cm fort w Sarbinowie na mocy rozkazu Ministerstwa Wojny został w latach 1889 – 1890 wzmocniony przez nadsypanie stropów warstwą piasku i wylaniem na nim płyt betonowych. Właściciele działek, które nabywały na własność władze wojskowe, otrzymywali stosowne odszkodowanie w postaci ulg podatkowych, za ponoszone przez nich straty. Ustalenia te dotyczyły wszystkich czterech fortów kostrzyńskich. Granice rejonów fortecznych były odnotowane w księgach ziemskich i wytyczone w terenie numerowanymi kamieniami, które ustawiano w obecności właścicieli sąsiadujących z nimi działek. Na kamieniach użyto skrótów: „F.G.” (Festungsgelände) – teren twierdzy i „F.R.” (Festungsrayon) – rejon twierdzy. Ustalenia w tej sprawie zawarto w rozporządzeniach z dnia 10.09.1828 oraz 21.12.1871 roku. Przewidywano, że obsada fortu wraz z częścią armii polowej przekraczającej Odrę, lub powracającej przez nią musi być zdolna do utrzymania linii frontu, nawet przeciwko mocno przewyższającym siłom nieprzyjaciela, co pozwoliłoby utrzymać twierdzę do momentu przybycia posiłków lub wycofania się wojska.

Źródło: www.zabytek.pl - Rzut fortu Sarbinowo. Oprac. Robert M. Jurga, 07.09.2001

Przewidywano również możliwość, w której twierdza wraz z 12000 załogą będzie zdana tylko na siebie, przy czym będzie zmuszona do obsadzenia nie tylko stałych fortów, lecz również stanowisk polowych, tak aby powstrzymać atak nieprzyjaciela na rdzeń twierdzy. 20 września 1909 roku Generalny Inspektorat Artylerii Pieszej i Korpusu Inżynieryjnego występuje z prośbą do komendanta twierdzy o wskazania fortyfikacji i artyleryjskich planów zastępczych w razie nie obsadzenia kostrzyńskich wałów miejskich. Stan fortyfikacji miejskich poświadcza informacja dla Generalnej Komendantury III Korpusu Armijnego pochodząca z 14 maja 1910 roku, a mówiąca o tym że….”do chwili obecnej i w istniejących okolicznościach staje się możliwe nie uzupełnianie wałów miejskich i wewnętrznych dzieł twierdzy….” Pomimo wydawanych wcześniej rozkazów podczas rekonesansu Sztabu Generalnego Twierdz, który miał miejsce 15 października 1910 stwierdzono, że…. ”prace fortyfikacyjne wokół Kostrzyna są w fazie pełnego niedostatku zwłaszcza w rozbudowie obiektów międzypól oraz strefy lasu na północny-wschód od Kostrzyna…” Na przełomie XIX i XX w. zmienione zostały plany rozbudowy Twierdzy Kostrzyn, wskutek tego Fort Sarbinowo znalazł się na zapleczu. W 1914 roku służyć mógł załodze zapleczem koszarowym, a w niektórych pomieszczeniach mogły znajdować się magazyny amunicji. W latach 1920 – 1924 fort Sarbinowo stał się miejscem schronienia dla około 30 rodzin wysiedlonych po traktacie wersalskim z okolic Poznania. Zorganizowano mini szkołę dla 16 uczniów, pomieszczenia kulturalne z małą salką teatralną i sklep, a raz na dwa tygodnie odprawiano mszę. W czasie II wojny światowej w pomieszczeniach fortu mieściła się fabryka o kryptonimie Lilie I. Drugiego lutego 1945 roku fort zajęła bez walki Armia Czerwona. Po wojnie detonowano w nim niewybuchy, później LWP wykorzystywało go w charakterze owczarni. Na ścianach jego budowli można znaleźć grafitti z różnych okresów jego dziejów."

Anna M. Kedryna https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-233236 dostęp [26.04.2026]